Historia kieleckiego teatru zaczęła się romantycznie, od płomiennego uczucia, jakim Ludwik Stumpf – przemysłowiec, właściciel browarów, filantrop – obdarzył pewną damę, aktorkę warszawskich scen. Był to rok 1877 i komunikacja pomiędzy Warszawą a Kielcami stanowiła poważny problem: wprawdzie tą trasą przemierzała już kolej, ale była to podówczas nowinka techniczna, nie budząca zbytniego zaufania. Tak więc Ludwik Stumpf postanowił zbudować scenę, na której mogłaby występować jego ukochana. Tak też uczynił. Jako człowiek interesu w podjętej budowie połączył scenę teatralną z restauracją i hotelem. Wiedział, że sama scena to raczej kiepski interes. I tak 12 grudnia 1878 roku odbyła się ceremonia uroczystego poświęcenia nowo wzniesionego gmachu przy ulicy Pocztowej , mieszczącego teatr, hotel, lokale prywatne i restaurację jak donosiła ówczesna „Gazeta Kielecka”.

Kielczanie byli niezwykle dumni i szczęśliwi. Żadna rozmowa towarzyska nie odbyła się bez wzmianki o teatrze, jego urządzeniu, cenach miejsc itp. Zainteresowani spieszyli przyjrzeć się tej wspaniałej budowli, jak na ówczesne czasy niezwykle imponującej. Już sam budynek, największy w mieście, obszerny i wygodny, sprawiał przyjemne wrażenie. Wprost z ulicy wchodziło się do przedsionka, którego posadzka była wyłożona kolorowymi marmurami chęcińskimi. Kamienne i żelazne schody wiodły na pierwsze piętro do foyer. Po lewej stronie mieściły się pokoje gościnne i restauracja „Hotelu Polskiego”, po prawej sala teatralna. Foyer zdobiły kinkiety, lustra i aksamitne kozety. Widownia mogła pomieścić siedemset osób. Na parterze znajdowało się dwieście krzeseł wyplatanych z podnoszonymi siedzeniami, a za nimi – miejsca stojące, wyżej dziewiętnaście lóż, a nad nimi galeria z ławkami dla dwustu osób. Pomiędzy widownią a sceną , na fryzie podtrzymywanym przez dwie kariatydy widniała sentencja z Horacjusza: OMNE TULIT PUNCTUM QUI MISCUIT UTILE DULCI (TEN ZDOBYŁ UZNANIE WSZYSTKICH KTO POŁĄCZYŁ PRZYJEMNE Z POŻYTECZNYM)

Nad sceną umieszczono herb miasta, przedstawiający złotą koronę na czerwonym tle. Tak wykończona sala teatralna czekała na oficjalne otwarcie i przyjęcie pierwszych gości.

Inauguracyjne przedstawienie odbyło się 6 stycznia 1879 roku. Towarzystwo Dramatyczne Józefa Teksla wystawiło operę komiczną pt.: „Dzwony kornewilskie” Planetta w tłumaczeniu Turczyńskiego. Dyrektor zespołu wygłosił przepiękny wiersz Władysława Bełzy i posłannictwie sztuki i kapłaństwie wiernej jej drużyny (za „Gazetą Kielecką”).

I oto nowa świątynia przymierza

I oto nowy stanął ołtarz wam!

Serce tajoną radością uderza

Czoło ją chyli u progu jej bram!

Wy, których blaskiem jaśnieją imiona,

A czoła lauru przystraja wam kwiat!

Roztoczcie ku nam ojcowskie ramiona,

I w ideałów prowadźcie nas świat!

Wiedźcie nas , wiedźcie w te kraje zaklęte!...

Wiara tli w sercach, a więc starczy sił

Uczcie nas kochać, co zacne, co święte

I przed czem każdy w prochy czołem bił.

Wasze imiona to dla nas przykłady,

Tylko dróg waszych nieznana nam nić

Wskażcie nam, męże, jak iść w wasze ślady,

jak nam pracować,]

jak cierpieć

jak żyć.

Publiczność zgromadzona w liczbie ośmiuset osób uległa podniosłemu nastrojowi wieczoru, który na długo zapisał się w pamięci kielczan. Po otwarciu Teatru Ludwika jeszcze przez długie lata nie było tu stałego zespołu, co nie znaczy, że kielczanie narzekali na brak teatralnych wrażeń. Teatr kielecki stał się miejscem nieustannie odwiedzanym przez zespoły wędrowne i artystów wszystkich większych scen w kraju, prezentujących wszystko, co aktualnie grało się na tych scenach. A byli to głównie Fredro, Kraszewski, Zalewski, Bałucki.

We wrześniu 1882 roku w Teatrze Ludwika wystąpiła dwukrotnie śpiewaczka europejskiej sławy Teodozja Friderici-Jakowicka. Młody Stefan Żeromski zachwycony koncertem tak oto pisał w swoim dzienniku: Cześć ci, cześć Polko! Z całego serca składam u stóp z tymi bukietami uznania, co się do nóg twych sypały. Cześć Ci mistrzyni.

Stefan Żeromski był bardzo częstym gościem teatru Ludwika, co skrzętnie zapisywał w swoich dziennikach. Niektóre sztuki wzruszały go, inne nudziły.

Jako ważny fakt w życiu teatralnym Kielc należy odnotować występy Gabrieli Zapolskiej. W kierowanym przez nią zespole występował między innymi Marceli Trapszo, ojciec Mieczysławy Ćwiklińskiej. Podczas kilku wieczorów przedstawili oni kilka jednoaktówek oraz dramat Henryka Ibsena „Nora” , w którym Zapolska z powodzeniem odtworzyła główną rolę. Redaktor „Gazety Kieleckiej” zachwycał się jej talentem, powabem, kreacjami, które miała na sobie. Teatr pękał w szwach.

Bywało jednak również tak, jak na komedii kielczanina, Stanisława Borowskiego: W pierwszych rzędach krzeseł siedział autor, dalej sprawozdawca, hrabia, czterech szlachciców, adwokat i dwóch wojskowych. (Gazeta Kielecka);

W styczniu 1901 roku Eugeniusz Majdarowicz rozpoczął przedstawienia na kieleckiej scenie, po okresie niedobrym, po kompletnej plajcie poprzedniego zespołu. Być może decyzja Majdarowicza była spowodowana listem, jaki otrzymał wcześniej od Henryka Sienkiewicza. A list ów był następującej treści:

Szanowny Panie.
Upoważniam szanownego Pana do grania sztuki mojej „Zagłoba swatem” bez honorarium, pod warunkiem jedynie, że zagrasz ja Pan, o ile to będzie możliwe i w Kielcach.

Podpisano Henryk Sienkiewicz
Warszawa, 18 grudnia 1900 rok

Majdarowicz włączył tę sztukę do repertuaru i kilkakrotnie ja w Kielcach wystawił wraz z drugim utworem Sienkiewicza pt. „Czyja wina”.

Ważnym faktem w historii kieleckiego teatru był przyjazd Stanisława Przybyszewskiego z zespołem, który wystawił w Kielcach trzy własne sztuki „Dla szczęścia”, „Matkę” i „Złote runo”.

Ważna datą w życiu teatralnym Kielc, gdzie bujnie rozwijał się również amatorski ruch teatralny, był 12 kwietnia 1907 roku. Z tym dniem swoją działalność rozpoczęło Towarzystwo Muzyczno-Dramatyczne w Kielcach. Jego prezesem został Aleksander Bojemski, aktor, a dyrektorem artystycznym Mieczysław Jaroński. Od chwili powołania do życia Towarzystwa Muzyczno-Dramatycznego, teatralny ruch amatorski odgrywał znaczną rolę w życiu kulturalnym i społecznym miasta. W ciągu całej historii kieleckiego teatru przewinęło się przez nią wiele znakomitych twórców teatralnych.

Zdarzyło się tak, że spalił się teatr Viktoria w Łodzi. Wówczas wielki Aleksander Zelwerowicz wraz z zespołem aktorskim podróżował po kraju, odwiedził między innymi Kielce . Na tutejszej scenie wystawił trzy utwory Wyspiańskiego: „Sędziów, „Wesele” i „Zgon Barbary Radziwiłlówny”. Przedstawienia były gorąco przyjmowane przez kielecką publiczność.

Bywali tu także Karol Adwentowicz, Kazimierz Junosza-Stępowski, Wanda Siemaszkowa, i wielu jeszcze innych wspaniałych twórców. Nie było najmniejszego powodu, by kielecka scena miała kompleksy wielkich miast.

Pięknym rozdziałem w historii kieleckiego teatru był czas, kiedy pracowali tutaj państwo Irena i Tadeusz Byrscy, którzy kielecką sceną kierowali od 2 grudnia 1952 roku do 30 września 1958 roku. Postawili sobie za cel stworzenie w Kielcach teatru o wysokim poziomie artystycznym. Wprowadzili na scenę repertuar ambitny, oryginalny, bardzo śmiały: Do takich realizacji należy zaliczyć prapremiery „Pluskwy” Włodzimierza Majakowskiego, „Kaliguli” Alberta Camusa. Nie doszło do kieleckiej prapremiery „Ślubu” Witolda Gombrowicza z powodu kategorycznego nakazu zaniechania prób, bo jak twierdził autor „bomba nie mogła wybuchnąć na prowincji”. Powstały inne głośne przedstawienia: „Powrót Odysa” Wyspiańskiego, „Pierścień Wielkiej Damy” Cypriana Kamila Nowrida, „Uciekła mi przepióreczka” Stefana Żeromskiego. Za dyrekcji Byrskich w Kielcach występowało wielu wybitnych aktorów, mi.in. Anna Ciepielewska, Irena Jun, Stanisław Niwiński i inni.
Byrskim w Kielcach udało się zrealizować marzenie o własnej szkole aktorskiej i tak od pierwszego października 1955 roku powstała pierwsza w Polsce, średnia szkoła kształcąca aktorów pod nazwą „Studium Teatralne”. Nauka w szkole trwała trzy lata. Wykształciło się tu osiemnastu aktorów, niektórzy później pracowali w zespole teatru w Kielcach, inni próbowali swych sił na scenach innych polskich teatrów. Czas dyrekcji Byrskich nazwany został przez krytyków złotym wiekiem kieleckiej sceny, a teatr zyskał opinię jednej z najciekawszych scen w kraju. Na przygotowywane przez teatr premiery przejeżdżali ludzie teatru ze znacznie większych ośrodków w kraju.

Historia najnowsza kieleckiej sceny wiąże się z dyrektorem Piotrem Szczerskim, który przyjechał tu z Krakowa, jak sądził „na chwilę” i został do dziś. Rozpoczął sezon artystyczny 1992/93.

• 8. X. 1992 „Seans” Bogusław Schaeffer, adaptacja i reż. Piotr Szczerski
• 8. XI. 1992 „Szmaragd” (Bajka o wolnej prasie) Donald Barthelme, reż. Maria Wójcikowska
• 16. I. 1993 „Małe Mahagonny” Bertold Brecht/Kurt Weill, tłumaczenie, opracowanie tekstu i reż. Wiesław Hołdys
• 7.II. 1993 „Pasztet Grubego” Raymond Cousse, reż. Piotr Szczerski
• 7.III.1993 „Dwa Teatry” Jerzy Szaniawski , reż. Marian Szczerski
• 17. IV. 1993 „Tutam” Bogusław Schaeffer, reż. Piotr Szczerski
• 22.V. 1993 „Plutos” (czyli Bóg Pieniądza) Arystofanes, reż. Ryszard M. Nyczka

Sezon artystyczny 1993/94

• 25.IX. 1993 „Kubuś i jego pan” Milan Kundera, reż. Piotr B. Jędrzejczak
• 31. XII. 1993 „Parady” Stanisław Grochowiak wg Jana Potockiego, reż. Piotr Szczerski
• 18.I.1994 „Mayday, mayday” Ray Cooney, reż. Ryszard M. Nyczka
• 14.II.1994 „Lekcja polskiego” Anna Bojarska, reż. Tomasz Obara
• 7.V. 1994 „Miłość na Krymie” Sławomir Mrożek, reż. Piotr Szczerski

Sezon artystyczny 1994/95

• 11.IX. 1994 „Mały Książę” Antoine de Saint-Exupery, adaptacja i reż. Piotr B. Jędrzejczak
• 11.XI. 1994 „Zemsta” Aleksander Fredro, reż. Piotr Szczerski
• 11.II.1995 „Czego nie widać” Michael Frayn, reż. Marek Wałaszek
• 18.III.1995 „Pies” Asja Łamtiugina, reż. Asja Łamtiugina
• 13.V. 1995 „Proces” Franz Kafka, rez. Piotr Szczerski

Sezon artystyczny 1995/96

• 19.VIII. 1995 „Niedopieszczona” recital Violi Arlak i Dooroty Stepień, opieka artystyczna Piotr Szczerski
• 10. IX. 1995 „Jadzia wdowa” Ryszard Ruszkowski, reż. Piotr B. Jędrzejczak
• 11.XI. 1995 „Wesele” Stanisław Wyspiański, reż. Piotr Szczerski (50.lecie Teatru im. S. Żeromskiego)

Sezon artystyczny 1996/97

• 9.XI.1996 „Próby” (Teatr na żywo) Schaeffer Bogusław, reż. Piotr Szczerski
• 18.I.1997 „Czarna komedia” Shaffer Peter, przekł. Kazimierz Piotrowski, reż. Tomasz Kowalski
• 15.02.1997 „Lekcja w stylu buffo” Szymborska Wisława, scenariusz na podstawie wierszy Szymborskiej ułożyła Maria Wójcikowska, inscenizacja Piotr Szczerski
• 19.IV.1997 „W małym dworku” Witkiewicz Stanisław Ignacy, reż. Remigiusz Caban
• 31.05.1997 „Kopciuszek” (Zołuszka) Svarc Evgenij, przekł. Irena Lewandowska, Witold Dąbrowski, reż. Ewa Marcinkówna

Sezon artystyczny 1997/98

• 18.X.1997 „Opowieści lasku wiedeńskiego” Horvath Odon von, przekł. Barbara Swinarska, reż. Piotr Szczerski
• 20.XII.1997 „Kolacja dla głupca” przekł. Barbara Grzegorzewska, reż. Ewa Marcinkówna
• 6.II. 1998 Londyn, 15.II.1998 Kielce „Ballady i romanse” Mickiewicz Adam, inscenizacja i reż. Piotr Szczerski
• 28.II.1998 „Podział”, „Święcone na pół” Krzysztofczyk Jan, reż. Rafał Matusz
• 6.VI.1998 „Beckett.11 utworów”, przekł. Antoni Libera, insc. i reż. Piotr Szczerski

Sezon artystyczny 1998/1999

• 10.X.1998 „Ten zapomniany romans czyli dyskretny urok dawnych szlagierów”, scenariusz i reż. Ewa Marcinkówna
• 11.XI.1998 „Myśl jest przestrzenią dziwną” wg poezji Karola Wojtyły, scenariusz Maria Wójcikowska, insc. i reż. Piotr Szczerski
• 16.I.1999 „Psychodrama czyli seks w życiu człowieka” Chmielnik Jacek, reż. Jacek Chmielnik
• 13.II.1999 „Balladyna” Słowacki Juliusz, insc. i reż. Bartłomiej Wyszomirski
• 17.IV.1999 „Korowód” Schnitzler Artur, przekł. Maria Kurecka, reż. Piotr Szczerski
• 5.VI.1999 „Czupurek“ Hertz Benedykt, reż. Ewa Marcinkówna

Sezon artystyczny 1999/2000

• 16.X.1999 „Skąpiec” Molier, przekł. Tadeusz Boy-Żeleński, reż. Piotr Szczerski
• 8.I.2000 „Wieczór kawalerski” Hawdon Robin, przekł. Elżbieta Woźniak, reż. Piotr Szczerski
• 11.III.2000 „Moralność pani Dulskiej” Zapolska Gabriela, reż. Wiesław Hołdys
• 17.VI.2000 „Miłość Ci wszystko wypaczy” , scenariusz i reż. Waldemar Wolański

Sezon artystyczny 2000/2001

• 16.IX.2000 (piosenki Jacques’a Brela), przekł. Wojciech Młynarski, insc. Piotr Szczerski
• 4.XI.2000 „Opowieści Braci Grimm”, scenariusz i reż. Krzysztof Galos
• 14.I.2001 „Panna Julia” Strindberg August, przekł. Mariusz Kalinowski, reż. Anna Trojanowska
• 3.II.2001 „Prywatna klinika” Chapman John, Freeman Dave, przekł. Elżbieta Woźniak, reż. Jerzy Bończak
• 17.III.2001 „Drugie zabicie psa” Hłasko Marek, adaptacja i reż. Piotr Szczerski
• 26.V.2001 „Antygona” Kajzar Helmut (transkrypcja z Sofoklesa), reż. Bartłomiej Wyszomirski

Sezon artystyczny 2001/2002

• 17.XI.2001 „Kaczo, byczo, indyczo” Schaeffer Bogusław, reż. Edward Żenatara
• 15.XII.2001 „Król Lear” Shakespeare William, przekł. Jerzy Sito, reż. Piotr Szczerski
• 8.III.2002 “Funny money” Cooney Ray, przekł. Elżbieta Woźniak, reż. Jerzy Bończak
• 11.V.2002 „Ożenek” Gogol Nikolaj, przekł. Julian Tuwim, reż. Linas Marijus Zaikauskas

Sezon artystyczny 2002/2003

• 23.XI.2002 „Porucznik z Inishmore” McDonagh Martin, przekł. Klaudyna Rozhin, reż. Bartłomiej Wyszomirski
• 27.III.2003 „ Po deszczu” Belbel Sergi, przekł. Marzenna Mędrak-Gottesman, reż. Jan Peszek
• 24.V.2003 „Baśnie z Księgi Tysiąca i Jednej Nocy”, scenariusz i reż. Krzysztof Galos

Sezon artystyczny 2003/04

• 11.X. 2003 „Bal wisielców” wg Tuwima Juliana, scenariusz i reżyseria Piotr Szczerski
• 8.XI.2003 „Śluby panieńskie” Fredro Aleksander, reż. Bartłomiej Wyszomirski
• 4.I.2004 „Łóżko pełne cudzoziemców” Freeman Dave, przekł. Elżbieta Wodniak, reż Jerzy Bończak
• 6.III.2004 „Lawina” Tuncer Cücenoğlu, reż. Linas Marijus Zaikauskas
• 20.III.2004 „Toitoi” Lenartowski Andrzej, reż. Piotr Szczerski

Sezon artystyczny 2004/05

• 18.IX.2004 „Iwona, księżniczka Burgunda” Gombrowicz Witold, reż. Piotr Szczerski
• 4.XII.2004 „Cyrograf” (na kanwie legend świętokrzyskich) Głasek-Kęska Renata, reż. Maria Wójcikowska
• 5.II.2005 „Nie teraz kochanie” Cooney Ray i Chapman John, reż. Grzegorz Chrapkiewicz
• 16.IV.2005 „Hundebar” Nowakowski Przemysław, reż. Piotr Szczerski
• 23.IV.2005 „Zemsta” Fredro Aleksander, reż. Piotr Szczerski (wznowienie – zmiana dekoracji i obsady)
• 7.V.2005 „Teaorban” Simeon Christian, reż. Michał Glock
• 12.VI.2005 “Przed sklepem jubilera”, Wojtyła Karol, reż. Piotr Szczerski

Sezon artystyczny 2005/06

• 29.X.2005 „Wielebni” Mrożek Sławomir, reż. Grzegorz Chrapkiewicz
• 10.XII.2005 Historia honoru i głupoty polskiej wg Kitowicza scenariusz wg „Pamiętników czyli Historii Polskiej 1750 1798” księdza Jędrzeja Kitowicza, scenariusz i reż. Krzysztof Galos (premierą tą rozpoczęliśmy obchody rocznic 60-lecia Teatru im. Stefana Żeromskiego 126- lecie Teatru w Kielcach pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Świętokrzyskiego Franciszka Wołodźki)
• 14/15.I.2006 „Piosenki na pokuszenie”, scenariusz i reż. Jan Nowara
• 25.III.2006 „Kłopot Pana Boga” Krzysztofczyk Jan, reż. Piotr Sczerski
• 21.V.2006 „Ania z Zielonego Wzgórza” Mongomery Lucy Maud, reż. Jan Szurmiej
• 9/10.VI.2006 „Trzy jednoaktówki Samuela Becketta”, reż. Piotr Szczerski

Sezon artystyczny 2006/07

• 7.X.2006 „Tartuffe albo Szalbierz” Molier nowym tłumaczeniu Jerzego Radziwiłowicza, reż. Grzegorz Chrapkiewicz
• 2/3.XII.2006 „Nowy ład świata” Pinter Harold, przestrzeń sceniczna i reż. Piotr Szczerski
• 27. I. 2007 „Miłość i polityka” Sauvil Pierre, reż. Jerzy Bończak
• 24.III.2007 „Macica” Wojtyszko Maria, reż. Piotr Szczerski
• 26.V.2007 „Pijany na cmentarzu” wg prozy Hłaski Marka, adaptacja i reż. Piotr Sieklucki

Dyrekcja Teatru im. S. Żeromskiego

• luty 1945-8 VIII 1945 Paweł Owerłło i Mieczysław Winkler – organizatorzy i dyrektorzy Teatru Województwa Kieleckiego, Helena Rogozińska – kierownik literacki
• 8 VIII 1945-30 VIII 1946 Mieczysław Winkler – dyrektor, Ireneusz Erwan – kierownik literacki
• 30 VIII 1946-15 VII 1950 Hugon Moryciński – dyrektor i kierownik artystyczny
• 15 VII 1950-20 IV 1951 Kazimierz Biernacki – dyrektor, Hanna Małkowska – kierownik artystyczny, Jerzy Jędrzejewicz – kierownik literacki
• 20 IV 1951-30 XI 1952 Jan Zbigniew Pastuszko – dyrektor, Hanna Małkowska – kierownik artystyczny do 51 XI 1952, Jerzy Jędrzejewicz – kierownik literacki
• 2 XII 1952-30 IX 1958 Tadeusz Byrski – dyrektor i kierownik artystyczny, Irena Byrska – kierownik Studium Teatralnego (13 VII 1955-30 VI 1958, Jerzy Jędrzejewicz – kierownik literacki do 31 XII 1954, Jerzy Zagórski – kierownik literacki (1 I 1955-31 XII 1955), Juliusz Burski – kierownik literacki (1 I 1957-31 VIII 1958)
• 1 X 1958 -31 I 1962 Czesław Jagielski – dyrektor, Irena Byrska – kierownik artystyczny (1 X 1958-31 XII 1958-31 XII 1958), Halina Gryglaszewska – kierownik artystyczny (1 I 1959-31 XI 19610, Juliusz Kydryński – kierownik literacki (1 I 1959-31 VIII 1959), Krystyna Zbijewska – kierownik literacki od 1 IX 1959
• 1 II 1962-31 VIII 1963 Stanisław Cegielski – dyrektor i kierownik artystyczny, Jerzy S. Sito – kierownik literacki
• 1 IX 1963-31 I 1976 Zdzisław Grywałd – dyrektor i kierownik artystyczny, Wiesław Głowacz – kierownik literacki (sezony 1963/64 i 64/65), Ryszard Smożewski – kierownik literacki (1967/68-1971/72), Stanisław Mijas – kierownik literacki od sezonu 1972/73
• 1 II 1976-15 IX 1979 Henryk Giżycki – dyrektor i kierownik artystyczny, Stanisław Mijas – kierownik literacki (do 31 V 1976), Andrzej Ochalski – kierownik literacki (od 1 VI 19756)
• 15 IX 1979-30 XII 1980 Jacek Zbrożek – dyrektor, Józef Skwark – kierownik artystyczny (1 I 1980-22 IV 1981), Andzrej Ochalski – kierownik literacki (do 31 XII 1979)
• 23 IV 1981-31 V 1982 Józef Skwark – dyrektor i kierownik artystyczny, Gracjana Miller-Zielińska – kierownik literacki
• 1 VI 1982-31 VIII 1990 Bogdan Augustyniak – dyrektor i kierownik artystyczny, Jerzy Koenig – konsultant literacki (1 IX 1982-31 VIII 1985)
• 1 IX 1990-31 VIII 1992 Wojciech Boratyński – dyrektor i kierownik artystyczny
• 1 IX 1992 Piotr Szczerski – dyrektor i kierownik artystyczny, Jerzy Sitarz – kierownik literacki